Yükleniyor...
Fazla çalışma, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre, ülkenin genel yararları, işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak kabul edilir. Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesiyle ödenir.
Fazla çalışma kavramı, Türk iş hukukunun en çok uyuşmazlık yaratan konularından biridir. Diyarbakır başta olmak üzere Türkiye genelinde pek çok işçi, fazla mesai ücreti alamamaktan veya eksik ödeme yapılmasından şikayet etmektedir. Bu rehberde fazla mesai ücretinin nasıl hesaplandığını ve işçilerin haklarını ayrıntılı olarak ele alacağız.
İş Kanunu'nun 63. maddesine göre genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Bu süre, aksi kararlaştırılmamışsa işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit şekilde bölünür.
Tarafların anlaşmasıyla haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine günde 11 saati aşmamak koşuluyla farklı şekilde dağıtılabilir. Bu duruma denkleştirme denir.
Günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun 11 saati geçemez. Bu sınır, fazla çalışma dahil toplam süre için geçerlidir.
İş Kanunu'nun 69. maddesine göre gece çalışması en fazla 7,5 saat olabilir. Gece çalışanlar haftalık 45 saati aşmasa bile, 7,5 saati aşan gece çalışmaları fazla çalışma sayılır.
Haftalık 45 saati aşan çalışmalardır. Her saat için normal ücretin %50 zamlı hali ödenir.
Örnek hesaplama:
Haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında belirlendiği durumlarda, 45 saate kadar yapılan çalışmalar "fazla sürelerle çalışma" olarak nitelendirilir. Bu durumda ücret, normal çalışma ücretinin %25 zamlı hali olarak ödenir.
Örnek: İş sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 40 saat olarak belirlenmişse:
4857 sayılı İş Kanunu'nun 47. maddesi, ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışma ücretini düzenler. Bu günlerde çalışmayan işçiye bir günlük ücreti ödenir. Tatil gününde çalışılırsa, çalışılan her gün için ayrıca bir günlük ücret daha ödenir. Yani çalışan işçi toplamda 2 günlük ücret alır.
Ulusal bayram ve genel tatil günleri şunlardır:
İş Kanunu'nun 46. maddesine göre, haftanın 6 günü çalışan işçiye 1 gün hafta tatili verilir. Hafta tatilinde çalışan işçiye, çalıştığı gün için 1,5 günlük ücret ödenir (hafta tatili ücreti + çalışma karşılığı %50 zamlı ücret).
İş Kanunu'nun 41. maddesine göre fazla çalışma süresi yılda 270 saati geçemez. Bu sınır, normal fazla çalışma için geçerlidir. Zorunlu nedenlerle veya olağanüstü hallerde yapılan fazla çalışmalar bu sınıra dahil değildir.
Fazla çalışma için işçinin yazılı onayının alınması gerekir. İş Kanunu'na İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği'nin 9. maddesine göre, fazla çalışma ihtiyacı olan işverence bu onay her yılbaşında yazılı olarak alınır.
İşçi, fazla çalışma onayını her zaman geri alabilir. Onay vermemiş veya onayı geri almış işçinin fazla çalışmaya zorlanması hukuken mümkün değildir.
Aşağıdaki işçilere fazla çalışma yaptırılamaz:
Fazla mesai ücretinin hesaplanmasında aşağıdaki formül kullanılır:
Saatlik ücret = Aylık brüt ücret / 225 (aylık çalışma saati)
Fazla çalışma saatlik ücreti = Saatlik ücret x 1,5
Fazla sürelerle çalışma saatlik ücreti = Saatlik ücret x 1,25
Fazla çalışma ücretinin hesabında çıplak ücret esas alınır. Ancak Yargıtay kararlarına göre, düzenli olarak ödenen ve ücret niteliği taşıyan ek ödemeler de hesaba dahil edilebilir:
İş Kanunu'nun 63. maddesi kapsamında denkleştirme uygulaması yapılabilir. Tarafların yazılı anlaşmasıyla, haftalık normal çalışma süresi belirli haftalarda 45 saatin üzerinde, belirli haftalarda ise altında olabilir. Denkleştirme süresi 2 ay olup, toplu iş sözleşmesiyle 4 aya kadar çıkarılabilir.
Denkleştirme döneminde ortalama haftalık çalışma süresi 45 saati aşmazsa, fazla çalışma ücreti ödenmez. Ancak günlük 11 saati aşan çalışmalar her halükarda fazla çalışma sayılır.
İş Kanunu'nun 41/4. maddesi uyarınca, fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi, isterse fazla çalışma ücreti yerine serbest zaman kullanabilir:
İşçi bu serbest zamanı, 6 ay içinde kullanmalıdır.
Fazla çalışma yaptığını iddia eden işçi, bunu ispatlamak zorundadır. Ancak ispat yükümlülüğünün kapsamı Yargıtay tarafından esnetilmiştir.
İşçi, fazla mesai ücretini tahakkuk ettiren imzalı bordroyu almışsa, bordroda gösterilen fazla mesai süresi bakımından aksini yazılı delille ispatlamadıkça bordroya itiraz edemez. Ancak bordrolarda fazla mesai sütunu boş bırakılmış veya "0" olarak gösterilmişse, işçi tanık dahil her türlü delille fazla mesai iddiasını ispatlayabilir.
Yargıtay, tanık beyanlarına dayalı olarak hesaplanan fazla çalışma alacaklarında %30 oranında hakkaniyet indirimi uygulanması gerektiğini içtihat etmiştir. Bu indirim, yazılı belge ve kayıtlarla ispat edilen fazla çalışmalarda uygulanmaz.
4857 sayılı İş Kanunu'nun 32. maddesi uyarınca, ücret alacaklarında zamanaşımı süresi 5 yıldır. Bu süre, alacağın muaccel olduğu tarihten itibaren başlar. İş sözleşmesi devam ederken de zamanaşımı işler.
Dava açılması veya arabuluculuğa başvurulması zamanaşımını keser. Bu nedenle fazla mesai alacağı olan işçilerin haklarını aramada gecikmemeleri önemlidir.
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu gereğince, fazla mesai alacağı dahil tüm işçi alacakları için dava açmadan önce zorunlu arabuluculuk sürecine başvurulmalıdır. Arabuluculuğa başvurmadan açılan dava usulden reddedilir.
Fazla mesai haklarınızı korumak için şu adımları atmanızı öneriyoruz:
Diyarbakır'da özellikle sanayi, inşaat, tekstil ve hizmet sektörlerinde fazla mesai uyuşmazlıkları yaygın olarak karşılaşılmaktadır. Bölgede sıklıkla görülen sorunlar:
Bu sorunlarla karşılaşan işçilerin haklarını aramaları hem bireysel haklarının korunması hem de iş hayatında adaletin sağlanması açısından büyük önem taşımaktadır.
Fazla mesai ücreti, işçinin en temel haklarından biridir. 4857 sayılı İş Kanunu, fazla çalışma ücretinin ödenmesini güvence altına almış ve ödenmemesi halinde işçiye çeşitli hukuki yollar tanımıştır. Fazla mesai ücretinin doğru hesaplanması, ispatı ve tahsili konusunda hukuki bilgi sahibi olmak işçilerin haklarını korumaları için gereklidir.
CLB Hukuk Bürosu olarak Diyarbakır'da fazla mesai alacağı dahil tüm iş hukuku uyuşmazlıklarında müvekkillerimize profesyonel hukuki destek sunmaktayız. Fazla mesai ücretinizi alamıyorsanız veya haklarınız konusunda bilgi almak istiyorsanız bizimle iletişime geçin.
CLB Hukuk - Kurucu Avukat
Diyarbakır'da uzman avukat kadromuzla yanınızdayız.